31/10/2026
BIÊN MỤC SÁCH
Tên sách: Tri thức dân gian trong sử dụng và quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên của người Mường ở Thanh Hóa.
Tác giả: Mai Văn Tùng.
Đơn vị liên kết xuất bản: Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam.
Nơi xuất bản: Hà Nội.
Nhà xuất bản: Đại học Quốc gia Hà Nội.
Năm xuất bản: 2017.
Khổ sách: 14,5 × 20,5 cm.
Số trang: Chưa xác nhận tổng số trang; ảnh cung cấp có trang mục lục đánh số 402.
ISBN: 978-604-62-9815-1.
Số lượng in: 1.200 cuốn.
Chủ đề: Tri thức dân gian; dân tộc Mường; sử dụng và quản lý tài nguyên đất, nước, rừng; Thanh Hóa.
Từ khóa: Mai Văn Tùng; người Mường; tri thức dân gian; tài nguyên thiên nhiên; bảo tồn; phát triển bền vững.
GIỚI THIỆU SÁCH
Tri thức dân gian trong sử dụng và quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên của người Mường ở Thanh Hóa của tác giả Mai Văn Tùng tìm hiểu những hiểu biết, kinh nghiệm và cách ứng xử của cộng đồng người Mường đối với môi trường tự nhiên. Cuốn sách được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội xuất bản năm 2017, liên kết với Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam. Nội dung tập trung vào ba nguồn tài nguyên có quan hệ mật thiết với đời sống cộng đồng: đất, nước và rừng.
Trong lời nói đầu, tác giả trình bày quá trình giảng dạy, nghiên cứu Dân tộc học, Nhân học và điền dã tại nhiều địa bàn có người Mường sinh sống ở miền núi Thanh Hóa. Từ những trải nghiệm nghiên cứu ấy, tác giả đặt vấn đề tìm hiểu kho tàng tri thức dân gian trong sử dụng và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Mối quan tâm của công trình gắn với việc nhận diện di sản văn hóa tộc người, đồng thời xem xét vai trò của những kinh nghiệm truyền thống đối với đời sống và phát triển bền vững.
Theo cách giải thích trong lời nói đầu, tri thức dân gian được tích lũy qua thực tiễn, được chọn lọc, trao truyền giữa các thế hệ và tiếp tục bổ sung trong đời sống. Vốn hiểu biết này gắn với điều kiện địa lý, sinh thái, văn hóa của từng cộng đồng. Bởi vậy, nghiên cứu tri thức dân gian của người Mường cũng là tìm hiểu cách cộng đồng nhận thức môi trường, tổ chức hoạt động sản xuất và duy trì những quy tắc ứng xử với các nguồn tài nguyên.
Cuốn sách gồm bốn chương. Chương 1, “Tổng quan về người Mường, tri thức dân gian và cơ sở lý thuyết nghiên cứu”, giới thiệu những nội dung nền tảng để tiếp cận đối tượng nghiên cứu. Chương được tổ chức thành ba phần: tổng quan về người Mường; những vấn đề xung quanh khái niệm tri thức dân gian; cơ sở lý thuyết nghiên cứu. Cách bố trí này giúp đặt các nội dung về đất, nước và rừng trong bối cảnh cộng đồng và hệ thống khái niệm mà công trình sử dụng.
Chương 2, “Tri thức dân gian trong sử dụng và quản lý nguồn tài nguyên đất”, triển khai bốn nhóm vấn đề: phân loại đất, sử dụng tài nguyên đất, quản lý nguồn tài nguyên đất và thực trạng tài nguyên đất gắn với phát triển bền vững. Lời nói đầu xác định những nội dung được quan tâm gồm cách phân loại, sử dụng và bảo vệ đất; kinh nghiệm chọn giống cây trồng; xen canh, gối vụ trên đất dốc; hệ thống tưới tiêu; sử dụng phân bón và lịch thời vụ. Qua phạm vi đó, người đọc có thể tiếp cận tri thức về đất trong mối liên hệ với hoạt động sản xuất nông nghiệp và kinh nghiệm thích nghi với điều kiện tự nhiên.
Chương 3, “Tri thức dân gian trong sử dụng và quản lý nguồn tài nguyên nước”, đi từ việc phân loại nguồn nước đến sử dụng, quản lý và nhận diện thực trạng tài nguyên nước trong quan hệ với phát triển bền vững. Theo lời nói đầu, tác giả quan tâm đến vị trí của từng nguồn nước trong đời sống cộng đồng, cách sử dụng nước vào những mục đích cụ thể, cùng các tri thức về đánh bắt, khai thác và nuôi trồng thủy sản. Tín ngưỡng về nước cũng thuộc phạm vi tìm hiểu, qua đó xem xét ý nghĩa của nguồn nước trong đời sống tinh thần của người Mường.
Chương 4, “Tri thức dân gian trong sử dụng và quản lý nguồn tài nguyên rừng”, trình bày khái quát các loại rừng, tri thức sử dụng và quản lý tài nguyên rừng, đồng thời đề cập thực trạng nguồn tài nguyên này và vấn đề phát triển bền vững. Trong lời nói đầu, rừng được đặt trong mối quan hệ với nguồn thức ăn, nước uống, đất canh tác và gỗ làm nhà. Những nội dung nghiên cứu được tác giả xác định bao gồm các loại rừng, cách thức khai thác và sử dụng tài nguyên thực vật, động vật.
Một điểm đáng chú ý trong cách tổ chức công trình là mỗi chương về tài nguyên đều có phần xem xét thực trạng và phát triển bền vững. Việc tìm hiểu kinh nghiệm truyền thống vì thế được nối với những vấn đề của đời sống đương thời. Tác giả nêu định hướng nhận diện ảnh hưởng của các yếu tố truyền thống trong sử dụng, quản lý tài nguyên; xem xét khả năng kế thừa những mặt tích cực của quy ước truyền thống để xây dựng cách sử dụng và bảo vệ tài nguyên phù hợp.
Lời nói đầu cũng phân biệt hai phương diện sử dụng và quản lý tài nguyên. Sử dụng gắn với hiểu biết và kinh nghiệm thực hành trong quá trình khai thác; quản lý gắn với các thiết chế, quy ước, luật tục, tín ngưỡng và luật pháp. Hai phương diện được đặt trong quan hệ mật thiết, hướng tới bảo vệ nguồn tài nguyên, hạn chế cạn kiệt, duy trì đa dạng sinh học và bảo tồn hệ sinh thái. Đây là định hướng tác giả trình bày để kết nối nghiên cứu văn hóa với những vấn đề môi trường.
Sau bốn chương là phần Kết luận và kiến nghị, Danh mục tài liệu tham khảo chính và Phụ lục. Với phạm vi và kết cấu nêu trên, cuốn sách có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo trong học tập, nghiên cứu về văn hóa Mường, tri thức dân gian và quan hệ giữa cộng đồng với tài nguyên thiên nhiên. Công trình cũng gợi mở những vấn đề để người đọc quan tâm đến Thanh Hóa tiếp tục tìm hiểu: kinh nghiệm truyền thống được lưu giữ ra sao, biến đổi như thế nào và có thể đóng góp gì cho việc sử dụng, bảo vệ đất, nước, rừng trong đời sống cộng đồng.
Biên soạn bài giới thiệu: Nguyễn Văn Tuấn