29/08/2026
Nguyễn Minh Khiêm. Trường ca Mạch đất hồn trống đồng. Thanh Hóa: Nhà xuất bản Thanh Hóa, 2022.
Mạch đất hồn trống đồng là một trường ca mang đậm cảm hứng về lịch sử, quê hương và văn hóa dân tộc. Ngay từ nhan đề, tác phẩm đã gợi ra một trường liên tưởng rộng lớn: “mạch đất” là dòng chảy của quê hương, của lịch sử và sự sống; “hồn trống đồng” là biểu tượng của văn hóa Việt cổ, của ký ức cộng đồng và những âm vang còn vọng lại từ quá khứ. Hai hình ảnh kết hợp với nhau tạo nên một ý niệm xuyên suốt: lịch sử và văn hóa không nằm im trong quá khứ mà vẫn tiếp tục chảy trong đời sống hiện tại.
Nguyễn Minh Khiêm là một nhà thơ dành nhiều tâm huyết cho quê hương Thanh Hóa. Trong sáng tác của ông, quê hương không chỉ được nhìn như một địa danh mà còn là một không gian văn hóa có chiều sâu lịch sử. Đó là vùng đất chứa đựng nhiều lớp ký ức, từ truyền thuyết, lịch sử dựng nước và giữ nước đến đời sống của con người trong thời đại hiện đại.
Hình tượng trống đồng trong tác phẩm mang ý nghĩa biểu tượng rất rõ. Trống đồng không chỉ là một hiện vật khảo cổ mà còn là dấu tích của một nền văn hóa lâu đời. Những hoa văn, hình người, chim muông, thuyền bè, mặt trời trên trống đồng gợi lại đời sống của cộng đồng cư dân cổ. Khi đưa hình tượng này vào trường ca, tác giả đã tìm cách kết nối quá khứ xa xưa với hiện tại, để từ đó khẳng định sức sống lâu bền của văn hóa dân tộc.
Điều đáng chú ý ở trường ca là quy mô của tác phẩm. Với dung lượng lớn, tác giả có điều kiện mở rộng không gian nghệ thuật, đưa vào tác phẩm nhiều lớp nhân vật, sự kiện, địa danh và ký ức. Vì vậy, người đọc không nên chỉ đọc tác phẩm như một câu chuyện có mở đầu và kết thúc, mà nên tiếp cận nó như một dòng chảy thi ca về đất và người.
Trong dòng chảy ấy, lịch sử giữ vai trò quan trọng. Nhưng lịch sử trong thơ không phải là những con số hay niên đại khô cứng. Lịch sử được cảm nhận qua tâm trạng con người, qua những cuộc chia ly, những mất mát, những chiến công, những hy sinh và niềm tự hào về quê hương. Đây chính là điểm khiến trường ca có khả năng đưa lịch sử đến gần hơn với cảm xúc của người đọc.
Một giá trị khác của Mạch đất hồn trống đồng là sự quan tâm tới văn hóa địa phương. Thanh Hóa là vùng đất có bề dày lịch sử và văn hóa đặc biệt, gắn với nhiều triều đại, danh nhân, di tích, truyền thuyết và những dấu ấn quan trọng trong tiến trình lịch sử Việt Nam. Đưa những giá trị ấy vào trường ca là một cách lưu giữ ký ức văn hóa bằng ngôn ngữ nghệ thuật.
Tác phẩm cũng thể hiện tình yêu đối với con người. Đất đai tự thân không thể trở thành quê hương nếu thiếu con người sống, lao động và gìn giữ nó. Vì thế, bên cạnh những hình tượng lớn của lịch sử, người đọc vẫn bắt gặp bóng dáng những con người bình dị. Chính họ là những người tiếp nối mạch sống của quê hương từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Tên gọi Mạch đất hồn trống đồng vì vậy có thể được hiểu như một tuyên ngôn nghệ thuật về nguồn cội. “Mạch đất” tượng trưng cho sự liên tục; “hồn trống đồng” tượng trưng cho ký ức văn hóa. Hai yếu tố ấy gặp nhau trong con người hôm nay.
Đối với văn học địa phương, đây là một tác phẩm có ý nghĩa đáng ghi nhận bởi nó góp phần đưa lịch sử và văn hóa xứ Thanh vào một hình thức nghệ thuật có dung lượng lớn. Đối với người đọc, tác phẩm mở ra cơ hội nhìn quê hương từ một góc độ rộng hơn: không chỉ là nơi mình sinh ra và lớn lên, mà còn là một phần của dòng chảy hàng nghìn năm văn hóa dân tộc.
Có thể nói, Mạch đất hồn trống đồng là một công trình thơ ca giàu tham vọng về đề tài và không gian nghệ thuật. Tác phẩm đặt con người hôm nay trong mối liên hệ với quá khứ, từ đó khơi dậy ý thức trân trọng lịch sử, văn hóa và quê hương. Giá trị của trường ca không chỉ nằm ở những câu thơ mà còn ở tinh thần gìn giữ ký ức, nhắc nhở các thế hệ về trách nhiệm đối với mạch nguồn văn hóa đã hình thành nên bản sắc dân tộc.
Ban biên tập: Nguyễn Văn Tuấn