08/11/2026
1. Thông tin biên mục
Mô tả thư mục rút gọn:
Cao Xuân Hải. Hành động trần thuật của nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Chu Lai, Lê Lựu / Cao Xuân Hải. — Hà Nội: Khoa học xã hội, 2019.
2. Giới thiệu sách
Hành động trần thuật của nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Chu Lai, Lê Lựu của Cao Xuân Hải là công trình chuyên khảo tiếp cận tác phẩm văn chương từ góc nhìn ngôn ngữ học. Vận dụng lý thuyết hội thoại và lý thuyết hành động ngôn từ thuộc ngữ dụng học, cuốn sách khảo sát hành động trần thuật qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn của ba nhà văn. Từ đó, tác giả tìm hiểu cách sử dụng ngôn từ, tổ chức lời nói nhân vật và vai trò của những yếu tố này đối với nghệ thuật tác phẩm.
Trong lời nói đầu, tác giả xác định việc nghiên cứu hành động trần thuật của nhân vật là hướng đi cần được quan tâm sâu hơn. Công trình đồng thời hướng đến nhu cầu vận dụng kiến thức ngôn ngữ học vào phân tích, giảng dạy văn chương trong nhà trường. Đối tượng được chú trọng là lời thoại nhân vật, với những điều kiện giao tiếp và phương tiện ngôn ngữ cụ thể, qua đó góp phần tìm hiểu phong cách ngôn ngữ của Nguyễn Minh Châu, Chu Lai và Lê Lựu.
Nội dung chính của sách được triển khai trong năm chương. Chương một, “Những vấn đề chung”, trình bày lịch sử nghiên cứu về dụng học, hành động ngôn từ và tình hình nghiên cứu, phê bình sáng tác của ba nhà văn. Phần cơ sở lý thuyết đề cập đến hội thoại, đặc trưng lời thoại nhân vật, lời dẫn và các hình thức dẫn thoại. Những vấn đề về hành động ngôn từ trực tiếp, gián tiếp, cách nhận diện và căn cứ phân loại cũng được đặt ra, tạo nền tảng cho các chương khảo sát tiếp theo.
Chương hai, “Các hành động ngôn từ qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Chu Lai, Lê Lựu”, tìm hiểu những nhân tố chi phối hành động ngôn từ, gồm vai giao tiếp, bối cảnh giao tiếp, nội dung, mục đích và hình thức giao tiếp. Trên cơ sở đó, tác giả khảo sát các hành động ngôn từ trong lời thoại, trình bày khái niệm, biểu thức ngữ vi và cách phân loại hành động trần thuật. Cách triển khai này đặt lời nói của nhân vật trong quan hệ với người nói, người nghe và hoàn cảnh sử dụng.
Chương ba tập trung vào hành động trần thuật thông báo và hành động trần thuật miêu tả. Mỗi nhóm được xem xét từ khái niệm, đặc trưng sự kiện đến biểu hiện qua lời thoại nhân vật. Danh mục các bảng thống kê cho thấy công trình quan tâm đến việc sử dụng hiệu lực ở lời trực tiếp hoặc gián tiếp, động từ ngữ vi và các lớp từ ngữ. Với trần thuật miêu tả, những lớp từ chỉ màu sắc, mô tả hình dáng và mang ý nghĩa biểu trưng cũng được đưa vào khảo sát.
Chương bốn nghiên cứu hành động trần thuật kể và hành động trần thuật giải trình. Tác giả tiếp tục trình bày khái niệm, đặc trưng sự kiện và phân tích từng nhóm qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn của ba nhà văn. Các bảng thống kê đề cập đến từ ngữ chỉ xuất không gian trong hành động trần thuật kể, từ ngữ có ý nghĩa giải thích trong hành động trần thuật giải trình, cùng việc sử dụng hiệu lực ở lời trực tiếp và gián tiếp. Qua đó, người đọc có thể theo dõi cách công trình kết hợp phân loại, thống kê với phân tích ngôn ngữ.
Chương năm bàn về vai trò của hành động trần thuật qua lời thoại nhân vật và những đóng góp của ba tác giả. Các nội dung chính gồm khắc họa hình thức, tính cách nhân vật; thể hiện hình ảnh con người Việt Nam trong thời kỳ chống Mỹ; tham gia bố cục tác phẩm, phản ánh quan niệm nghệ thuật và định hướng nhận thức. Chương này cũng xem xét đóng góp của Nguyễn Minh Châu, Chu Lai và Lê Lựu đối với việc đổi mới giọng điệu ngôn ngữ và hình thức thể hiện tác phẩm văn chương.
Trong lời giới thiệu, GS.TS.NGND. Hoàng Trọng Phiến đánh giá công trình đã vận dụng các lý thuyết về giao tiếp, hành động ngôn từ và ngôn ngữ trần thuật để tìm hiểu nghệ thuật tổ chức lời nói nhân vật. Ông nhấn mạnh việc thống kê, phân loại và phân tích các phương tiện ngôn ngữ thuộc bốn nhóm trần thuật: thông báo, miêu tả, kể và giải trình; đồng thời ghi nhận ý nghĩa tham khảo của sách đối với nghiên cứu ngôn ngữ văn chương và giảng dạy văn học.
Với đối tượng khảo sát cụ thể và hệ thống nội dung đi từ lý thuyết đến phân tích, cuốn sách có thể phục vụ nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên chuyên ngành Ngữ văn và giáo viên quan tâm đến ngôn ngữ tác phẩm. Công trình gợi mở cách tìm hiểu truyện ngắn thông qua lời thoại nhân vật, giúp người đọc chú ý hơn đến mối liên hệ giữa hoạt động giao tiếp trong tác phẩm với cách xây dựng nhân vật và phong cách của nhà văn.