15/11/2026
BIÊN MỤC SÁCH
GIỚI THIỆU SÁCH
Truyện thơ Thái ở Việt Nam: Đặc điểm thi pháp của thể loại của TS. Lê Thị Hiền là công trình nghiên cứu về nghệ thuật truyện thơ của dân tộc Thái, đặt thể loại này trong mối liên hệ với văn hóa tộc người và trong tương quan so sánh với truyện thơ Thái ở một số nước. Từ việc giới thiệu cơ sở văn hóa, nguồn tư liệu và những vấn đề chung của thể loại, cuốn sách tập trung khảo sát kết cấu cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ cùng những biểu hiện tương đồng, khác biệt giữa các truyền thống truyện thơ được lựa chọn đối chiếu.
Trong phần Mở đầu, tác giả điểm lại quá trình sưu tầm, công bố và nghiên cứu truyện thơ Thái, nhắc đến những tác phẩm như Xống chụ xon xao, Khun Lú nàng Ủa, Khăm Panh, Ú Thêm cùng các công trình có liên quan. Việc nhìn lại lịch sử nghiên cứu giúp xác định cơ sở kế thừa và hướng tiếp cận của chuyên khảo: tìm hiểu truyện thơ Thái từ những đặc điểm thi pháp của thể loại, đồng thời mở rộng phạm vi đối chiếu để nhận diện rõ hơn đối tượng nghiên cứu.
Nguồn tư liệu của sách được tác giả giới thiệu khá cụ thể. Bên cạnh các công trình sưu tầm, biên soạn đã xuất bản, chuyên khảo sử dụng tư liệu điền dã tại những địa phương có người Thái sinh sống ở vùng Tây Bắc và miền núi Thanh Hóa – Nghệ An. Tư liệu về truyện thơ Thái ở Lào, Thái Lan và Vân Nam, Trung Quốc, được khai thác phục vụ việc so sánh. Tác giả cũng tham khảo truyện Nôm của dân tộc Kinh và truyện thơ của các dân tộc Tày, Mường, Mông khi cần thiết. Các phương pháp được nêu trong phần Mở đầu gồm phương pháp hệ thống, so sánh, điều tra thực địa và nghiên cứu liên ngành.
Nội dung chính của sách được triển khai qua ba chương.
Chương 1: Tổng quan về tộc người Thái và truyện thơ Thái ở Việt Nam tạo nền tảng cho việc tiếp cận đối tượng nghiên cứu. Chương này giới thiệu địa bàn cư trú, dân cư, dân số, lịch sử phát triển và đặc trưng văn hóa tộc người. Tiếp đó là những vấn đề về khái niệm truyện Nôm, truyện thơ các dân tộc thiểu số và đặc điểm của thể loại. Phần dành riêng cho truyện thơ Thái bao gồm khảo sát số lượng, phân loại, nguồn khai thác đề tài cốt truyện, dị bản và vấn đề địa phương hóa cốt truyện. Cách tổ chức ấy đặt việc tìm hiểu tác phẩm trong quan hệ với cộng đồng sáng tạo, lưu truyền và tiếp nhận.
Chương 2: Thi pháp kết cấu cốt truyện, nhân vật và ngôn ngữ truyện thơ Thái tập trung vào các phương diện nghệ thuật. Ở phần kết cấu, sách khảo sát cốt truyện tâm trạng dựa trên nội dung dân ca và cốt truyện kiểu cổ tích được sáng tạo từ truyện cổ. Những mục tiếp theo đề cập đến sự kế thừa, sáng tạo các mô típ truyện cổ dân gian và mô hình kết cấu cốt truyện. Đây là hướng tiếp cận giúp người đọc theo dõi mối liên hệ giữa truyện thơ với những hình thức tự sự và trữ tình dân gian.
Về nhân vật, tác giả dành các mục nghiên cứu cho những kiểu dạng nhân vật và xu hướng biến đổi của nhân vật truyện thơ trong quan hệ với dân ca, truyện cổ. Về ngôn ngữ, sách xem xét công thức mở đầu, kết thúc và chuyển đoạn; thể thơ hỗn hợp; hiện tượng đan xen ngôn ngữ; việc sử dụng điển cố, điển tích; cùng tính biểu cảm và chất trữ tình. Qua các vấn đề được lựa chọn, chương này hướng sự chú ý đến cách tổ chức lời kể, lời thơ và hình tượng nhân vật trong truyện thơ Thái.
Chương 3: Truyện thơ Thái ở Việt Nam trong tương quan so sánh loại hình với truyện thơ Thái ở một số nước mở rộng phạm vi khảo sát ra ngoài Việt Nam. Chương sách giới thiệu truyện thơ Thái ở Vân Nam, Trung Quốc, ở Thái Lan và ở Lào, sau đó đối chiếu trên ba phương diện: nguồn đề tài cốt truyện, kết cấu cốt truyện và nhân vật. Phần cuối chương dành cho việc lý giải nguyên nhân của sự tương đồng và khác biệt. Với bố cục này, nghiên cứu thi pháp được gắn với yêu cầu tìm hiểu những mối liên hệ và nét riêng giữa các nguồn tư liệu truyện thơ.
Sau ba chương là phần Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục. Theo mục lục, tài liệu tham khảo bắt đầu từ trang 257, phụ lục bắt đầu từ trang 283. Những phần này cung cấp thêm đầu mối cho người đọc muốn tra cứu và tiếp tục tìm hiểu các vấn đề được chuyên khảo đặt ra.
Với hướng nghiên cứu kết hợp khảo sát văn bản, tư liệu thực địa và so sánh loại hình, cuốn sách có thể phục vụ việc học tập, giảng dạy và nghiên cứu văn học dân gian, văn học các dân tộc thiểu số, đặc biệt là truyện thơ Thái. Đối với bạn đọc quan tâm đến văn hóa dân tộc, công trình gợi mở cách tiếp cận truyện thơ qua cấu trúc nghệ thuật, nguồn gốc cốt truyện và môi trường văn hóa nuôi dưỡng thể loại.
Nguồn biên soạn bài giới thiệu: Lê Thị Hiền, Truyện thơ Thái ở Việt Nam: Đặc điểm thi pháp của thể loại, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2022; đối chiếu trang tên sách, biên mục trên xuất bản phẩm, trang thông tin xuất bản, phần Mở đầu và mục lục trong các ảnh được cung cấp.
Biên soạn bài giới thiệu: Nguyễn Văn Tuấn